دراینجا پیروان ادیان ازراه های مختلف با دین روبرو می شوند. گروهی یکسره از دین می بُرند زیرا آن را بارآور زیان و کین و بیداد و پس روی می بینند. اینان طاقت اجرای احکام بیشمار شرع را نمی آورند. ازطرفی دین را با تغییراتی که درجامعه پیدا شده است هماهنگ نمی یابند و بدین ترتیب روش دین را واپس گرایانه می بینند. همچنین جنگ هفتاد و دو ملت و اختلافات فرقه های گوناگونِِِ ِ دین را باعث کین و بیداد می دانند و بدین جهت است که دین را یکسره ترک نموده و عطایش را به لقایش می بخشند و خود یا به دامن نظریه های اجتماعی و سیاسی و فکری متداول زمان می آویزند و آن را جایگزین دین می کنند یا مصلحت را در آن می بینند که هر چه را پیش آید خوش بینگارند و زندگی را با بی قیدی و بدون پیروی از آئین خاصی دنبال کنند.

گروهی دیگر می کوشند به زمان آغاز دین باز گردند تا طراوت نخستین را باز یابند. بدین منظور تلاش بسیارمی کنند شرایط نخستین زمان نوباوگی دین را فراهم سازند و آن را از بدعت هائی که به اعتقادشان روحانیون قشری در دین وارد ساخته اند، بپیرایند. اما اینان نیز توفیق چندانی نمی یابند، چه که ایجاد شرایط نخستین و بازگشت به گذشته در حیطۀ توانائی انسان نیست. اینان سنت گرایانند و چون مقتضیات زمان و مکان را نادیده می گیرند و بر واقعیت تحول شرایط بشری و اجتماعی چشم می بندند، ناگزیر زندگی را در تناقض به سر می برند و این تناقض در گفتارو رفتارشان ظاهر می شود.

بعضی نیز تلاش می کنند با تعدیل و تغییر احکام دین و سعی در تطبیق آن با اوضاع زمانه آن را با شرایط زمان حال مطابقت دهند. اینان شرایط موجود را می سنجند، درد ها و گرفتاری ها را بررسی می کنند و آنگاه درمان هائی را که نظریه های جدید فلسفی و اجتماعی و سیاسی ارائه داده اند بررسی می کنند و می کوشند بین این نظریه ها و تعالیم دین خود هماهنگی ایجاد کنند. در اینجاست که نام نظریه های جدید بر نام دین مضاف می شود و بعنوان مثال "اگزیستانسیالیسم مسیحی" و غیر آن به وجود می آید. این مکاتب جدید در آغاز افرادی را – به ویژه افراد تحصیل کرده را – به خود جذب می کند، اما عمر این فرقه ها به کوتاهی عمر نظریه هائی است که بدان بسته شده است. زمانی که محبوبیت و مقبولیت این مرام ها به پایان رسد، عمر وابستگان دینی آنها هم به پایان می رسد.