اما در اینجا پرسشی می توان مطرح کرد: پس از آنکه تغییر مورد نظر حاصل شد و جامعه به صورتی که دین درابتدا معین کرده بود، در آمد چه خواهد شد؟

پاسخ به این پرسش چندان آسان نیست، اما نادیده نمی توان گرفت که عاملی که زمانی می کوشید اوضاع را دیگرگون سازد، حال با شرایطی کاملا متفاوت با آنچه از پیش وجود داشت روبرو شده است، چه که جامعه با گذشت زمان و به مدد عوامل گوناگون، که دین مذکور نیز از جملۀ آنهاست، دیگرگون شده و به صورتی متفاوت با آنچه از پیش بود در آمده است. دراین حالت نیزدین، مانند زمان نخستین ایجادش با شرایط جامعه سر سازگاری ندارد، منتها این بار دین – یا بهتر آنکه بگوییم رهبران دین – به جای کوشش برای تغییر وضع موجود خواستار تثبیت و ابقاء و حفظ آنند.

بدین صورت دین، که در آغاز عامل تغییر بود، حال به دست رهبرانش مانع تغییر می شود. در این بازار است که هر نظر تازه، هر تعبیر جدید و هر کوششی برای تغییر اوضاع " بدعت" نام می گیرد و تخطئه و تکفیر می شود. نظری به دورۀ نخستین پیدایش ادیان بزرگ جهان و آزاری که از دست رهبران و پیروان دین گذشته بر سر بانیان و مؤمنان آئین جدید رفته، شاهد گویائی بر این مدعاست.

اکنون اگر وضع دین با زمان آغاز و دورۀ رویش و گسترش آن مقایسه شود، تفاوتی ماهوی و بنیادین دیده خواهد شد: بسیاری از مسائل ثانوی تا مقام اصول فرا رفته است. اهداف غائی دین یعنی نزدیک شدن به سرچشمۀ هستی آدمی و بازگشت به اصل (خدا) و ارزش هائی چون برادری و برابری و دوستی و مهربانی و راستی را ارجی نمانده و در عوض جزئیات مربوط به چگونگی خواندن نماز و گرفتن روزه و به طور کلی احکام ثانوی و فرعی اهمیت تام به خود گرفته و در نتیجه هدف اصلی این عبادات و احکام فراموش شده است. آنچه شرع برای حفظ تدین لازم می شمرد، اهمیتی بیشتراز آنچه درخور آن است یافته و تبدیل به توجه مفرط به شرعیات شده است. بدین ترتیب اجرای فرائض شرعی به صورت اموری دشوارو پیچیده در آمده و راه و روش زندگی بدل به رعایت مشتی شعائر و رسوم و آداب ظاهری گردیده است.

گفتیم که تمدن ها و فرهنگ های دینی، مانند دیگر مظاهر انسانی زاد و مرگی دارند. آنگاه که آرمان های یک دین واقعیت یابد و هدف هایش حاصل شود، هنگام ثمردهی و اثر بخشی مثبت آن به پایان رسیده است. واقعیت این است که دین هم، مانند هر موجود زندۀ دیگری به ناچار از پس زادن و بالیدن و گسترش یافتن و میوه دادن، به پیری می گراید و دست کم از لحاظ روحانی ناتوان می شود و راه زوال را می پیماید و دوران انحطاط را می گذراند.

در این هنگام پیروان چنین آئینی نه با دین بلکه با صورت مسخ شده ای ازآن روبرو می شوند. اگر هم دین در این حال نقض غرض نکند و زیان به بار نیاورد دست کم امری بیهوده به شمار خواهد رفت. اما چه بسا که دین در دست رؤسایش نقض غرض نیز خواهد کرد.

در اینجاست که احکام دین به جای آنکه باعث آسایش مردمان شود، وسواس به بار می آورد و شرع را به مجموعه ای از احکام طاقت فرسا تبدیل می کند و درنتیجه آسایش را ازبین می برد.

روحی که زمانی دل ها را تسخیرمی کرد و آن را به آتش محبت و دوستی فروزان می داشت، وسوسه به کینه جوئی و آزار می کند، رشته های یگانگی را از هم می گسلد، ریشه های دوستی را می خشکاند و چنانکه گفته شد نقض غرض می کند.