شاید درجهان بسیار کمیاب باشد اموری که بتوان دربارۀ آن با قاطعیت و به نحوی کلی حکمی صادر کرد. امّا می توان با قاطعیت و به نحوی کلی حکم کرد که در جهان هستی همه چیز دستخوش دگرگونی است؛ همه چیز در معرض تغییر است.

در هیچ جا نشانی از ثبات نمی توان جست. در هیچ جایی سراغی از ماندگاری و تغییرناپذیری نمی توان گرفت. شاید بتوان گفت که تنها قانونی که تغییر نمی پذیرد خود قانون تغییر است. بدین ترتیب می توان با این سخن متناقض نما ادعا کرد که تنها ثباتی که در جهان وجود دارد در نفس ناموس تغییر است.

دیگرگونی هم در مورد اشیا طبیعی و مادی صورت می گیرد و هم در امور غیر مادی و معنوی پدید می آید. انسان و هر آنچه به او ارتباط یابد نیز از این حکم کلی جدا و مستثنی نیست. آدمی از آن رو که در جهان به سر می برد – و نه الزاما بدان سبب که از جهان است – تابع قوانین آن است. پس می توان گفت که قانون تغییر بر احوال انسان نیز حکم می راند و او را در رهگذار زندگی خویش دیگرگون می سازد.

از آنجا که انسان در این جهان در چهارچوب مکان و زمان زندگی می کند، به ناچار محاط به شرایط و اوضاع زمانی و مکانی می شود و این واقعیتی بدیهی است که به راستی نیازی به اثبات آن نیست.همۀ مظاهر زندگی انسان نیز متحول و تغییرپذیر است. تاریخ بشری در واقع کارنامۀ دیگرگونی تمامی پدیدارهای زندگی انسانی ِانسان است. این دیگرگونی ها همۀ جوانب زندگی آدمی – از چگونگی تغییرات جسمانی او گرفته تا شرایط اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و فکری و هنری و غیر آن – را در بر می گیرد.

دین و قانون تغییر دین نیز از دسترس تغییر و تحول بیرون نیست، زیرا دین یکی از مظاهر زندگی بشری است و به همین سبب عوامل تحول و دیگرگونی درآن نیز عمل می کند و از آن چیزی جز آنچه از پیش بوده است می سازد.

اما تا آنجا که تاریخ اختلافات اهل ادیان نشان می دهد، اگر نگوییم همۀ پیروان ادیان گوناگون، دست کم می توان گفت بیشتر آنان قانون تغییرو تحول را در مورد دین خود جاری نمی دانند. بدین معنی که دین را – به ویژه دین خود را – نظامی تغییر ناپذیر و جاودانی تلقی می کنند که تا آن زمان که انسان در جهان باشد، ضامن سعادت او خواهد بود. شاید بسیار دشوار بتوان در میان پیروان دین ها و آیین ها کسانی را یافت که تغییر را در مورد ارتباط با دیانت خود بپذیرند و آن را نیز مشمول این حکم کلی جهان بدانند.

   اما حقیقت این است که دین نیز مانند دیگر پدیده های این جهان متغیر است و زاد و مرگی دارد. هر دینی در شرایط ویژه ای زاده می شود؛ دوران نوزادگی و کودکی را می پیماید؛ می روید و می بالد؛ گسترش می یابد. بر مردم سرزمین ها و فرهنگ هایی که با آن روبرو می شود تاثیر می گذارد؛ همچنین از آنها اثر می پذیرد؛ خود فرهنگ و تمدنی جدید به وجود می آورد؛ تاریخ می سازد و سرانجام در شیب پیری وکهنسالی می افتد، سالخورده می شود، از تاب و توان باز می ماند و خود به تاریخ می پیوندد.